حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ مُوسَى، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " أَيُّمَا امْرَأَةٍ نُكِحَتْ بِغَيْرِ إِذْنِ وَلِيِّهَا فَنِكَاحُهَا بَاطِلٌ فَنِكَاحُهَا بَاطِلٌ فَنِكَاحُهَا بَاطِلٌ فَإِنْ دَخَلَ بِهَا فَلَهَا الْمَهْرُ بِمَا اسْتَحَلَّ مِنْ فَرْجِهَا فَإِنِ اشْتَجَرُوا فَالسُّلْطَانُ وَلِيُّ مَنْ لاَ وَلِيَّ لَهُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ . وَقَدْ رَوَى يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الأَنْصَارِيُّ وَيَحْيَى بْنُ أَيُّوبَ وَسُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَغَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ الْحُفَّاظِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ نَحْوَ هَذَا . قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ أَبِي مُوسَى حَدِيثٌ فِيهِ اخْتِلاَفٌ رَوَاهُ إِسْرَائِيلُ وَشَرِيكُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ وَأَبُو عَوَانَةَ وَزُهَيْرُ بْنُ مُعَاوِيَةَ وَقَيْسُ بْنُ الرَّبِيعِ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ عَنْ أَبِي مُوسَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . وَرَوَى أَسْبَاطُ بْنُ مُحَمَّدٍ وَزَيْدُ بْنُ حُبَابٍ عَنْ يُونُسَ بْنِ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ عَنْ أَبِي مُوسَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . وَرَوَى أَبُو عُبَيْدَةَ الْحَدَّادُ عَنْ يُونُسَ بْنِ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ عَنْ أَبِي مُوسَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ . وَقَدْ رُوِيَ عَنْ يُونُسَ بْنِ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَيْضًا . وَرَوَى شُعْبَةُ وَالثَّوْرِيُّ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم " لاَ نِكَاحَ إِلاَّ بِوَلِيٍّ " . وَقَدْ ذَكَرَ بَعْضُ أَصْحَابِ سُفْيَانَ عَنْ سُفْيَانَ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ عَنْ أَبِي مُوسَى . وَلاَ يَصِحُّ . وَرِوَايَةُ هَؤُلاَءِ الَّذِينَ رَوَوْا عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ عَنْ أَبِي مُوسَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم " لاَ نِكَاحَ إِلاَّ بِوَلِيٍّ " . عِنْدِي أَصَحُّ لأَنَّ سَمَاعَهُمْ مِنْ أَبِي إِسْحَاقَ فِي أَوْقَاتٍ مُخْتَلِفَةٍ وَإِنْ كَانَ شُعْبَةُ وَالثَّوْرِيُّ أَحْفَظَ وَأَثْبَتَ مِنْ جَمِيعِ هَؤُلاَءِ الَّذِينَ رَوَوْا عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ هَذَا الْحَدِيثَ فَإِنَّ رِوَايَةَ هَؤُلاَءِ عِنْدِي أَشْبَهُ لأَنَّ شُعْبَةَ وَالثَّوْرِيَّ سَمِعَا هَذَا الْحَدِيثَ مِنْ أَبِي إِسْحَاقَ فِي مَجْلِسٍ وَاحِدٍ . وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ مَا حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، قَالَ أَنْبَأَنَا شُعْبَةُ، قَالَ سَمِعْتُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيَّ، يَسْأَلُ أَبَا إِسْحَاقَ أَسَمِعْتَ أَبَا بُرْدَةَ يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لاَ نِكَاحَ إِلاَّ بِوَلِيٍّ " . فَقَالَ نَعَمْ . فَدَلَّ هَذَا الْحَدِيثُ عَلَى أَنَّ سَمَاعَ شُعْبَةَ وَالثَّوْرِيِّ هَذَا الْحَدِيثَ فِي وَقْتٍ وَاحِدٍ . وَإِسْرَائِيلُ هُوَ ثِقَةٌ ثَبْتٌ فِي أَبِي إِسْحَاقَ . سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ الْمُثَنَّى يَقُولُ سَمِعْتُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ مَهْدِيٍّ يَقُولُ مَا فَاتَنِي مِنْ حَدِيثِ الثَّوْرِيِّ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ الَّذِي فَاتَنِي إِلاَّ لَمَّا اتَّكَلْتُ بِهِ عَلَى إِسْرَائِيلَ لأَنَّهُ كَانَ يَأْتِي بِهِ أَتَمَّ . - وَحَدِيثُ عَائِشَةَ فِي هَذَا الْبَابِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم " لاَ نِكَاحَ إِلاَّ بِوَلِيٍّ " حَدِيثٌ عِنْدِي حَسَنٌ . رَوَاهُ ابْنُ جُرَيْجٍ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ مُوسَى عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . وَرَوَاهُ الْحَجَّاجُ بْنُ أَرْطَاةَ وَجَعْفَرُ بْنُ رَبِيعَةَ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . وَرُوِيَ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلُهُ . وَقَدْ تَكَلَّمَ بَعْضُ أَصْحَابِ الْحَدِيثِ فِي حَدِيثِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ ثُمَّ لَقِيتُ الزُّهْرِيَّ فَسَأَلْتُهُ فَأَنْكَرَهُ . فَضَعَّفُوا هَذَا الْحَدِيثَ مِنْ أَجْلِ هَذَا . وَذُكِرَ عَنْ يَحْيَى بْنِ مَعِينٍ أَنَّهُ قَالَ لَمْ يَذْكُرْ هَذَا الْحَرْفَ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ إِلاَّ إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ . قَالَ يَحْيَى بْنُ مَعِينٍ وَسَمَاعُ إِسْمَاعِيلَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ لَيْسَ بِذَاكَ إِنَّمَا صَحَّحَ كُتُبَهُ عَلَى كُتُبِ عَبْدِ الْمَجِيدِ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ أَبِي رَوَّادٍ مَا سَمِعَ مِنِ ابْنِ جُرَيْجٍ وَضَعَّفَ يَحْيَى رِوَايَةَ إِسْمَاعِيلَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ . - وَالْعَمَلُ فِي هَذَا الْبَابِ عَلَى حَدِيثِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم " لاَ نِكَاحَ إِلاَّ بِوَلِيٍّ " . عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمْ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَعَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ وَأَبُو هُرَيْرَةَ وَغَيْرُهُمْ . وَهَكَذَا رُوِيَ عَنْ بَعْضِ فُقَهَاءِ التَّابِعِينَ أَنَّهُمْ قَالُوا لاَ نِكَاحَ إِلاَّ بِوَلِيٍّ . مِنْهُمْ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ وَالْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ وَشُرَيْحٌ وَإِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ وَعُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ وَغَيْرُهُمْ وَبِهَذَا يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَالأَوْزَاعِيُّ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ وَمَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ .
Âişe (r.anha)’dan rivâyete göre, Rasûlullah (s.a.v.) şöyle buyurdu: “Hangi kadına velisinin izni olmaksızın nikâh kıyılırsa onun nikâhı bâtıldır, onun nikâhı bâtıldır, onun nikâhı bâtıldır. Şayet erkek onunla beraber olursa, ondan faydalanmasına karşılık kadının mehir hakkı vardır. Veliler anlaşmazlığa düşerlerse, devlet başkanı velisi olmayanın velisidir.” Tirmîzî: Bu hadis hasendir. Yahya b. Saîd el-Ensârî, Yahya b. Eyyûb, Süfyân es-Sevrî ve hadis hâfızlarından birden fazlası İbn Cüreyc’den bu hadisin benzerini rivâyet etmişlerdir. Tirmîzî: Ebû Musa’nın hadisinde ihtilaf vardır. Bu hadisi İsrail, Şerîk b. Abdullah, Ebû Avâne, Züheyr b. Muâviye ve Kays b. Rebî’, Ebû İshâk’tan, Ebû Bürde’den, Ebû Musa’dan ve Peygamber (s.a.v.)’den rivâyet etmişlerdir. Esbât b. Muhammed ve Zeyd b. Hubâb ise Yûnus b. Ebû İshâk’tan, Ebû İshâk’tan, Ebû Bürde’den, Ebû Musa’dan ve Peygamber (s.a.v.)’den rivâyet etmişlerdir. Ebû Ubeyde el-Haddâd da Yûnus b. Ebû İshâk’tan, Ebû Bürde’den, Ebû Musa’dan ve Peygamber (s.a.v.)’den benzerini rivâyet etmiş, bu rivâyetinde Ebû İshâk’ı zikretmemiştir. Yûnus b. Ebû İshâk’tan, Ebû Bürde’den ve Peygamber (s.a.v.)’den de rivâyet edilmiştir. Şu’be ve Sevrî, Ebû İshâk’tan, Ebû Bürde’den ve Peygamber (s.a.v.)’den “Velisiz nikâh olmaz” diye rivâyet etmişlerdir. Süfyân’ın bazı arkadaşları ise Süfyân’dan, Ebû İshâk’tan, Ebû Bürde’den ve Ebû Musa’dan rivâyet etmişlerdir; ancak bu sahih değildir. Ebû İshâk’tan, Ebû Bürde’den, Ebû Musa’dan ve Peygamber (s.a.v.)’den “Velisiz nikâh olmaz” diye rivâyet edenlerin rivâyeti bence daha sahihtir. Çünkü onlar bu hadisi Ebû İshâk’tan farklı zamanlarda işitmişlerdir. Şu’be ve Sevrî, Ebû İshâk’tan bu hadisi rivâyet edenlerin hepsinden daha hâfız ve daha güvenilir olsalar da ötekilerin rivâyeti bence gerçeğe daha uygundur. Çünkü Şu’be ve Sevrî bu hadisi Ebû İshâk’tan aynı mecliste işitmişlerdir. Buna delâlet eden rivâyeti Mahmûd b. Gaylân şöyle aktarmıştır: Ebû Dâvûd bize rivâyet etti ve dedi ki: Şu’be bize haber verdi ve şöyle dedi: Süfyân es-Sevrî’nin Ebû İshâk’a, “Ebû Bürde’nin, Rasûlullah (s.a.v.) ‘Velisiz nikâh olmaz’ dediğini söylediğini işittin mi?” diye sorduğunu işittim. Ebû İshâk, “Evet” dedi. Bu hadis, Şu’be ve Sevrî’nin bu hadisi aynı zamanda işittiklerine işaret etmektedir. İsrail, Ebû İshâk’tan rivâyet konusunda güvenilir ve sağlamdır. Muhammed b. Müsenna’dan işittim, şöyle diyordu: Abdurrahman b. Mehdî’den işittim, şöyle diyordu: “Sevrî’nin Ebû İshâk’tan rivâyet ettiği hadislerden kaçırdıklarımı, yalnızca bu konuda İsrail’e güvendiğim için kaçırdım. Çünkü İsrail onları daha eksiksiz getirirdi.” Tirmîzî: Âişe’nin bu konuda Peygamber (s.a.v.)’den rivâyet ettiği “Velisiz nikâh olmaz” hadisi bence hasendir. İbn Cüreyc bu hadisi Süleyman b. Musa’dan, Zührî’den, Urve’den, Âişe’den ve Peygamber (s.a.v.)’den rivâyet etmiştir. Haccâc b. Ertât ve Cafer b. Rebîa da Zührî’den, Urve’den, Âişe’den ve Peygamber (s.a.v.)’den rivâyet etmişlerdir. Hişâm b. Urve’den, babasından, Âişe’den ve Peygamber (s.a.v.)’den de bunun benzeri rivâyet edilmiştir. Bazı hadisçiler Zührî’nin Urve’den, onun Âişe’den, onun da Peygamber (s.a.v.)’den rivâyet ettiği hadis hakkında söz etmişlerdir. İbn Cüreyc der ki: Sonra Zührî ile karşılaştım ve kendisine sordum; o bunu kabul etmedi. Bu sebeple bu hadisi zayıf saydılar. Yahya b. Maîn’in şöyle dediği nakledilmiştir: İbn Cüreyc’den bu sözü yalnız İsmail b. İbrahim zikretmiştir. Yahya b. Maîn şöyle dedi: İsmail b. İbrahim’in İbn Cüreyc’den hadis işitmesi güçlü değildir. O, İbn Cüreyc’den işittiği hadisleri içeren kitaplarını Abdülmecîd b. Abdülaziz b. Ebû Revvâd’ın kitaplarına göre düzeltmiştir. Yahya, İsmail b. İbrahim’in İbn Cüreyc’den rivâyetini zayıf kabul etmiştir. Bu konuda ilim ehlinin uygulaması, Peygamber (s.a.v.)’in “Velisiz nikâh olmaz” hadisine göredir. Peygamber (s.a.v.)’in ashabından Ömer b. Hattâb, Ali b. Ebû Tâlib, Abdullah b. Abbâs, Ebû Hureyre ve başkaları bu görüştedir. Tâbiîn fıkıhçılarından bazılarının da “Velisiz nikâh olmaz” dedikleri rivâyet edilmiştir. Saîd b. Müseyyeb, Hasan el-Basrî, Şüreyh, İbrahim en-Nehaî, Ömer b. Abdülaziz ve başkaları bunlardandır. Süfyân es-Sevrî, Evzâî, Abdullah b. Mübârek, Mâlik, Şâfiî, Ahmed ve İshâk da bu görüştedirler.