حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي شُعَيْبٍ أَبُو مُسْلِمٍ الْحَرَّانِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ الْحَرَّانِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ عُمَرَ بْنِ قَتَادَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَتَادَةَ بْنِ النُّعْمَانِ قَالَ كَانَ أَهْلُ بَيْتٍ مِنَّا يُقَالُ لَهُمْ بَنُو أُبَيْرِقٍ بِشْرٌ وَبَشِيرٌ وَمُبَشِّرٌ وَكَانَ بَشِيرٌ رَجُلاً مُنَافِقًا يَقُولُ الشِّعْرَ يَهْجُو بِهِ أَصْحَابَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ يَنْحَلُهُ بَعْضَ الْعَرَبِ ثُمَّ يَقُولُ قَالَ فُلاَنٌ كَذَا وَكَذَا قَالَ فُلاَنٌ كَذَا وَكَذَا فَإِذَا سَمِعَ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ذَلِكَ الشِّعْرَ قَالُوا وَاللَّهِ مَا يَقُولُ هَذَا الشِّعْرَ إِلاَّ هَذَا الْخَبِيثُ أَوْ كَمَا قَالَ الرَّجُلُ وَقَالُوا ابْنُ الأُبَيْرِقِ قَالَهَا قَالَ وَكَانَ أَهْلُ بَيْتِ حَاجَةٍ وَفَاقَةٍ فِي الْجَاهِلِيَّةِ وَالإِسْلاَمِ وَكَانَ النَّاسُ إِنَّمَا طَعَامُهُمْ بِالْمَدِينَةِ التَّمْرُ وَالشَّعِيرُ وَكَانَ الرَّجُلُ إِذَا كَانَ لَهُ يَسَارٌ فَقَدِمَتْ ضَافِطَةٌ مِنَ الشَّامِ مِنَ الدَّرْمَكِ ابْتَاعَ الرَّجُلُ مِنْهَا فَخَصَّ بِهَا نَفْسَهُ وَأَمَّا الْعِيَالُ فَإِنَّمَا طَعَامُهُمُ التَّمْرُ وَالشَّعِيرُ فَقَدِمَتْ ضَافِطَةٌ مِنَ الشَّامِ فَابْتَاعَ عَمِّي رِفَاعَةُ بْنُ زَيْدٍ حِمْلاً مِنَ الدَّرْمَكِ فَجَعَلَهُ فِي مَشْرَبَةٍ لَهُ وَفِي الْمَشْرَبَةِ سِلاَحٌ وَدِرْعٌ وَسَيْفٌ فَعُدِيَ عَلَيْهِ مِنْ تَحْتِ الْبَيْتِ فَنُقِبَتِ الْمَشْرَبَةُ وَأُخِذَ الطَّعَامُ وَالسِّلاَحُ فَلَمَّا أَصْبَحَ أَتَانِي عَمِّي رِفَاعَةُ فَقَالَ يَا ابْنَ أَخِي إِنَّهُ قَدْ عُدِيَ عَلَيْنَا فِي لَيْلَتِنَا هَذِهِ فَنُقِبَتْ مَشْرَبَتُنَا فَذُهِبَ بِطَعَامِنَا وَسِلاَحِنَا . قَالَ فَتَحَسَّسْنَا فِي الدَّارِ وَسَأَلْنَا فَقِيلَ لَنَا قَدْ رَأَيْنَا بَنِي أُبَيْرِقٍ اسْتَوْقَدُوا فِي هَذِهِ اللَّيْلَةِ وَلاَ نُرَى فِيمَا نُرَى إِلاَّ عَلَى بَعْضِ طَعَامِكُمْ . قَالَ وَكَانَ بَنُو أُبَيْرِقٍ قَالُوا وَنَحْنُ نَسْأَلُ فِي الدَّارِ وَاللَّهِ مَا نُرَى صَاحِبَكُمْ إِلاَّ لَبِيدَ بْنَ سَهْلٍ رَجُلٌ مِنَّا لَهُ صَلاَحٌ وَإِسْلاَمٌ فَلَمَّا سَمِعَ لَبِيدٌ اخْتَرَطَ سَيْفَهُ وَقَالَ أَنَا أَسْرِقُ فَوَاللَّهِ لَيُخَالِطَنَّكُمْ هَذَا السَّيْفُ أَوْ لَتُبَيِّنُنَّ هَذِهِ السَّرِقَةَ . قَالُوا إِلَيْكَ عَنْهَا أَيُّهَا الرَّجُلُ فَمَا أَنْتَ بِصَاحِبِهَا . فَسَأَلْنَا فِي الدَّارِ حَتَّى لَمْ نَشُكَّ أَنَّهُمْ أَصْحَابُهَا فَقَالَ لِي عَمِّي يَا ابْنَ أَخِي لَوْ أَتَيْتَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرْتَ ذَلِكَ لَهُ . قَالَ قَتَادَةُ فَأَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ إِنَّ أَهْلَ بَيْتٍ مِنَّا أَهْلَ جَفَاءٍ عَمَدُوا إِلَى عَمِّي رِفَاعَةَ بْنِ زَيْدٍ فَنَقَبُوا مَشْرَبَةً لَهُ وَأَخَذُوا سِلاَحَهُ وَطَعَامَهُ فَلْيَرُدُّوا عَلَيْنَا سِلاَحَنَا فَأَمَّا الطَّعَامُ فَلاَ حَاجَةَ لَنَا فِيهِ . فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " سَآمُرُ فِي ذَلِكَ " . فَلَمَّا سَمِعَ بَنُو أُبَيْرِقٍ أَتَوْا رَجُلاً مِنْهُمْ يُقَالُ لَهُ أَسِيرُ بْنُ عُرْوَةَ فَكَلَّمُوهُ فِي ذَلِكَ فَاجْتَمَعَ فِي ذَلِكَ نَاسٌ مِنْ أَهْلِ الدَّارِ فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ قَتَادَةَ بْنَ النُّعْمَانِ وَعَمَّهُ عَمَدَا إِلَى أَهْلِ بَيْتٍ مِنَّا أَهْلِ إِسْلاَمٍ وَصَلاَحٍ يَرْمُونَهُمْ بِالسَّرِقَةِ مِنْ غَيْرِ بَيِّنَةٍ وَلاَ ثَبْتٍ . قَالَ قَتَادَةُ فَأَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَكَلَّمْتُهُ فَقَالَ " عَمَدْتَ إِلَى أَهْلِ بَيْتٍ ذُكِرَ مِنْهُمْ إِسْلاَمٌ وَصَلاَحٌ تَرْمِيهِمْ بِالسَّرِقَةِ عَلَى غَيْرِ ثَبْتٍ وَلاَ بَيِّنَةٍ " . قَالَ فَرَجَعْتُ وَلَوَدِدْتُ أَنِّي خَرَجْتُ مِنْ بَعْضِ مَالِي وَلَمْ أُكَلِّمْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي ذَلِكَ فَأَتَانِي عَمِّي رِفَاعَةُ فَقَالَ يَا ابْنَ أَخِي مَا صَنَعْتَ فَأَخْبَرْتُهُ بِمَا قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ اللَّهُ الْمُسْتَعَانُ فَلَمْ يَلْبَثْ أَنْ نَزَلَ الْقُرْآنُ : ( إِنَّا أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِمَا أَرَاكَ اللَّهُ وَلاَ تَكُنْ لِلْخَائِنِينَ خَصِيمًا ) بَنِي أُبَيْرِقٍ : ( وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ ) أَىْ مِمَّا قُلْتَ لِقَتَادَةَ : ( إِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا * وَلاَ تُجَادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتَانُونَ أَنْفُسَهُمْ إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ مَنْ كَانَ خَوَّانًا أَثِيمًا * يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ وَلاَ يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ ) إِلَى قَوْلِهِ : ( غَفُورًا رَحِيمًا ) أَىْ لَوِ اسْتَغْفَرُوا اللَّهَ لَغَفَرَ لَهُمْ : ( وَمَنْ يَكْسِبْ إِثْمًا فَإِنَّمَا يَكْسِبُهُ عَلَى نَفْسِهِ ) إِلَى قَوْلِهِ : ( إِثْمًا مُبِينًا ) قَوْلُهُمْ لِلَبِيدِ : ( وَلَوْلاَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ وَرَحْمَتُهُ ) إِلَى قَوْلِهِ : ( فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا ) فَلَمَّا نَزَلَ الْقُرْآنُ أُتِيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالسِّلاَحِ فَرَدَّهُ إِلَى رِفَاعَةَ فَقَالَ قَتَادَةُ لَمَّا أَتَيْتُ عَمِّي بِالسِّلاَحِ وَكَانَ شَيْخًا قَدْ عَسِيَ أَوْ عَشِيَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ وَكُنْتُ أُرَى إِسْلاَمَهُ مَدْخُولاً فَلَمَّا أَتَيْتُهُ بِالسِّلاَحِ قَالَ يَا ابْنَ أَخِي هُوَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَعَرَفْتُ أَنَّ إِسْلاَمَهُ كَانَ صَحِيحًا فَلَمَّا نَزَلَ الْقُرْآنُ لَحِقَ بَشِيرٌ بِالْمُشْرِكِينَ فَنَزَلَ عَلَى سُلاَفَةَ بِنْتِ سَعْدِ ابْنِ سُمَيَّةَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ : ( وَمَنْ يُشَاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدَى وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّى وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَسَاءَتْ مَصِيرًا * إِنَّ اللَّهَ لاَ يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلاَلاً بَعِيدًا ) فَلَمَّا نَزَلَ عَلَى سُلاَفَةَ رَمَاهَا حَسَّانُ بْنُ ثَابِتٍ بِأَبْيَاتٍ مِنْ شِعْرِهِ فَأَخَذَتْ رَحْلَهُ فَوَضَعَتْهُ عَلَى رَأْسِهَا ثُمَّ خَرَجَتْ بِهِ فَرَمَتْ بِهِ فِي الأَبْطَحِ ثُمَّ قَالَتْ أَهْدَيْتَ لِي شِعْرَ حَسَّانَ مَا كُنْتَ تَأْتِينِي بِخَيْرٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْلَمُ أَحَدًا أَسْنَدَهُ غَيْرَ مُحَمَّدِ بْنِ سَلَمَةَ الْحَرَّانِيِّ . وَرَوَى يُونُسُ بْنُ بُكَيْرٍ وَغَيْرُ وَاحِدٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ عَاصِمِ بْنِ عُمَرَ بْنِ قَتَادَةَ مُرْسَلٌ لَمْ يَذْكُرُوا فِيهِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ وَقَتَادَةُ بْنُ النُّعْمَانِ هُوَ أَخُو أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ لأُمِّهِ وَأَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ اسْمُهُ سَعْدُ بْنُ مَالِكِ بْنِ سِنَانٍ .
Katâde b. Nu‘mân’dan rivâyete göre, şöyle demiştir: Bizden, Benî Übeyrik denilen bir aile vardı. Bunlar Bişr, Beşîr ve Mübeşşir idi. Beşîr münafık bir adamdı. Rasûlullah’ın (sallallahu aleyhi ve sellem) ashâbını hicveden şiirler söyler, sonra bunları bazı Arap şairlerine mal eder ve “Falan şöyle şöyle söyledi, falan şöyle şöyle söyledi” derdi. Rasûlullah’ın (sallallahu aleyhi ve sellem) ashâbı bu şiiri işitince, “Vallahi bu şiiri ancak şu habis adam söylemiştir” yahut buna benzer bir söz söyler ve “Bunu İbnü’l-Übeyrik söyledi” derlerdi. Bu aile, hem câhiliye hem de İslâm döneminde ihtiyaç ve yoksulluk içindeydi. O dönemde Medine halkının yiyeceği hurma ve arpadan ibaretti. Varlıklı bir kimse, Şam’dan has un getiren bir kervan geldiğinde ondan satın alır ve bunu kendisine ayırırdı. Ailesinin yiyeceği ise hurma ve arpa olurdu. Derken Şam’dan bir kervan geldi. Amcam Rifâa b. Zeyd bir yük has un satın alıp deposuna koydu. Depoda ayrıca silah, zırh ve kılıç vardı. Evin altından girilerek depoya bir delik açıldı; yiyecek ile silah çalındı. Sabah olunca amcam Rifâa bana gelerek, “Ey kardeşimin oğlu! Bu gece bize saldırıldı; depomuz delindi, yiyeceğimiz ve silahımız götürüldü” dedi. Mahallede araştırıp soruşturduk. Bize, “Bu gece Benî Übeyrik’in ateş yaktığını gördük. Öyle sanıyoruz ki sizin yiyeceğinizden bir şeyler pişiriyorlardı” denildi. Biz mahallede soruştururken Benî Übeyrik, “Vallahi aradığınız kişinin ancak Lebîd b. Sehl olduğunu düşünüyoruz” dedi. Lebîd bizim aramızda bulunan, salih ve Müslüman bir adamdı. Bunu işitince kılıcını çekerek, “Ben mi çaldım? Vallahi ya bu hırsızlığı açıklığa kavuşturursunuz ya da bu kılıç aranıza karışır” dedi. Onlar, “Bırak bunu ey adam! Sen bu işin sahibi değilsin” dediler. Mahallede soruşturmaya devam ettik ve sonunda hırsızlığı onların yaptığından kuşkumuz kalmadı. Amcam bana, “Ey kardeşimin oğlu! Rasûlullah’a (sallallahu aleyhi ve sellem) gidip bunu ona anlatsan” dedi. Katâde dedi ki: Rasûlullah’a (sallallahu aleyhi ve sellem) geldim ve, “Bizden kaba davranışlı bir aile, amcam Rifâa b. Zeyd’in deposunu delerek silahını ve yiyeceğini aldı. Hiç değilse silahımızı geri versinler; yiyeceğe ihtiyacımız yoktur” dedim. Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem), “Bu konuda gereken emri vereceğim” buyurdu. Benî Übeyrik bunu işitince kendilerinden Üseyr b. Urve denilen bir adama gittiler ve onunla konuştular. Mahalle halkından bazı kimseler de bu iş için toplandı. Rasûlullah’a (sallallahu aleyhi ve sellem) gelerek, “Ey Allah’ın Rasûlü! Katâde b. Nu‘mân ile amcası, bizden Müslümanlığı ve salihliği bilinen bir aileyi hiçbir delil ve kanıt olmadan hırsızlıkla suçluyorlar” dediler. Katâde dedi ki: Rasûlullah’a (sallallahu aleyhi ve sellem) gelip onunla konuştum. Bana, “Müslümanlığı ve salihliği bilinen bir aileyi hiçbir delil ve kanıt olmadan hırsızlıkla mı suçladın?” buyurdu. Geri döndüm ve, “Keşke malımın bir kısmından vazgeçseydim de bu konu hakkında Rasûlullah’la (sallallahu aleyhi ve sellem) konuşmasaydım” diye düşündüm. Amcam Rifâa bana gelip, “Ey kardeşimin oğlu! Ne yaptın?” dedi. Rasûlullah’ın (sallallahu aleyhi ve sellem) bana söylediklerini ona anlattım. O da, “Yardımı istenecek olan Allah’tır” dedi. Çok geçmeden şu âyetler indi: “Şüphesiz biz sana kitabı hak ile indirdik ki Allah’ın sana gösterdiği şekilde insanlar arasında hükmedesin. Hainlerin savunucusu olma.” Burada Benî Übeyrik kastedilmiştir. “Allah’tan bağışlanma dile.” Yani Katâde’ye söylediklerinden dolayı. “Şüphesiz Allah çok bağışlayıcı, çok merhametlidir. Kendilerine hainlik edenleri savunma. Şüphesiz Allah, hain ve günahkâr kimseyi sevmez. Onlar insanlardan gizlenirler de Allah’tan gizlenmezler...” âyetinden “çok bağışlayıcı, çok merhametlidir” sözüne kadar. Yani Allah’tan bağışlanma dileselerdi Allah onları bağışlardı. “Kim bir günah kazanırsa onu ancak kendi aleyhine kazanmış olur...” âyetinden “apaçık bir günah” sözüne kadar. Lebîd hakkındaki sözleri konusunda da, “Eğer Allah’ın sana lütfu ve rahmeti olmasaydı...” âyetinden “Ona büyük bir mükâfat vereceğiz” sözüne kadar olan âyetler indi. Kur’ân âyetleri inince silah Rasûlullah’a (sallallahu aleyhi ve sellem) getirildi. O da silahı Rifâa’ya geri verdi. Katâde dedi ki: Silahı amcama getirdiğimde o, câhiliye döneminde yaşlanmış veya gözleri zayıflamış bir ihtiyardı. Ben onun Müslümanlığını biraz kusurlu görüyordum. Silahı ona getirdiğimde, “Ey kardeşimin oğlu! Bu, Allah yolunda olsun” dedi. Bunun üzerine onun Müslümanlığının sağlam olduğunu anladım. Kur’ân âyetleri inince Beşîr müşriklere katıldı ve Süleymiye oğlu Sa‘d’ın kızı Sülâfe’nin yanına sığındı. Bunun üzerine Allah şu âyetleri indirdi: “Kendisine doğru yol apaçık belli olduktan sonra Peygamber’e karşı çıkan ve müminlerin yolundan başkasına uyan kimseyi yöneldiği yolda bırakır, cehenneme sokarız. Orası ne kötü bir dönüş yeridir. Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz; bunun dışındaki günahları dilediği kimse için bağışlar. Kim Allah’a ortak koşarsa derin bir sapıklığa düşmüş olur.” Beşîr, Sülâfe’nin yanına sığınınca Hassân b. Sâbit onu şiirinden birkaç beyitle hicvetti. Bunun üzerine kadın Beşîr’in eşyasını alıp başının üzerine koydu, dışarı çıkarak Ebtah’a attı ve, “Bana Hassân’ın şiirini hediye ettin; bana hiçbir hayır getirmedin” dedi. Ebû Îsâ dedi ki: Bu hadis garibtir. Muhammed b. Seleme el-Harrânî’den başka bunu müsned olarak rivâyet eden hiç kimseyi bilmiyoruz. Yûnus b. Bükeyr ve daha birçok râvi bu hadisi Muhammed b. İshâk’tan, Âsım b. Ömer b. Katâde yoluyla mürsel olarak rivâyet etmiş; senedinde “babasından, dedesinden” ifadelerini zikretmemişlerdir. Katâde b. Nu‘mân, Ebû Saîd el-Hudrî’nin anne bir kardeşidir. Ebû Saîd el-Hudrî’nin adı Sa‘d b. Mâlik b. Sinân’dır.